Can thiệp sớm cho trẻ: Vì sao không nên chờ đợi?

      Trong thực tế, nhiều phụ huynh khi thấy con chậm hơn bạn cùng tuổi thường tự trấn an rằng: “Con lớn rồi sẽ nói”, “Đợi thêm vài tháng xem sao”, “Bé trai thường chậm hơn”, hoặc “Con chỉ nghịch chứ không có vấn đề gì”. Sự chờ đợi này xuất phát từ tình yêu thương và hy vọng con sẽ tự bắt kịp. Tuy nhiên, nếu trì hoãn quá lâu, trẻ có thể bỏ lỡ thời điểm quan trọng để được hỗ trợ đúng cách.

     Can thiệp sớm không nhằm gắn nhãn hay kết luận vội vàng về trẻ. Mục đích quan trọng nhất của can thiệp sớm là giúp gia đình nhận diện đúng mức độ phát triển hiện tại, xác định nhu cầu hỗ trợ và xây dựng hướng đồng hành phù hợp với từng trẻ.

1. Những năm đầu đời là giai đoạn nền tảng của phát triển.

     Những năm đầu đời là giai đoạn trẻ phát triển mạnh về ngôn ngữ, nhận thức, vận động, cảm xúc, tương tác xã hội và kỹ năng tự lập. Đây là thời điểm trẻ học cách nhìn, nghe, bắt chước, hiểu lời nói, sử dụng cử chỉ, giao tiếp với người khác, chơi phù hợp và hình thành những nề nếp sinh hoạt đầu tiên.

     Các lĩnh vực phát triển của trẻ không tồn tại tách rời, mà có sự liên hệ chặt chẽ với nhau. Khi một kỹ năng nền tảng gặp khó khăn, nhiều kỹ năng khác cũng có thể bị ảnh hưởng. Trẻ chậm hiểu lời có thể khó làm theo hướng dẫn. Trẻ ít giao tiếp có thể ít bắt chước và ít học từ người khác. Trẻ chưa biết chơi phù hợp có thể hạn chế cơ hội phát triển nhận thức và tương tác xã hội. Trẻ khó kiểm soát hành vi có thể gặp trở ngại khi tham gia lớp học, chơi cùng bạn hoặc thực hiện nề nếp sinh hoạt.

     Vì vậy, can thiệp sớm cho trẻ không chỉ là dạy trẻ nói, dạy trẻ ngồi học hay sửa một hành vi riêng lẻ. Can thiệp sớm là quá trình hỗ trợ các kỹ năng nền tảng để trẻ có thêm điều kiện phát triển giao tiếp, học tập, tự lập và hòa nhập trong những giai đoạn tiếp theo.

2. Chậm hỗ trợ có thể làm khó khăn lan sang nhiều lĩnh vực.

     Không phải mọi biểu hiện chậm nói, tăng động hoặc chậm kỹ năng đều đồng nghĩa với rối loạn phát triển. Tuy nhiên, khi các dấu hiệu kéo dài và xuất hiện ở nhiều bối cảnh, phụ huynh không nên chỉ chờ đợi mà không đánh giá.

     Một số biểu hiện cần được chú ý gồm: trẻ chậm nói rõ so với độ tuổi, ít đáp ứng khi gọi tên, ít giao tiếp mắt, ít chỉ tay, ít bắt chước, khó làm theo yêu cầu đơn giản, chơi lặp lại, khó chuyển hoạt động, tăng động quá mức, thường xuyên ăn vạ, khó kiểm soát cảm xúc hoặc chậm hơn bạn cùng tuổi ở nhiều lĩnh vực phát triển.

     Khi việc hỗ trợ bị trì hoãn, một số khó khăn ban đầu có thể kéo theo khó khăn khác. Trẻ chưa biết dùng lời hoặc cử chỉ để thể hiện nhu cầu có thể dễ ăn vạ khi không được đáp ứng. Trẻ khó hiểu lời có thể bị hiểu nhầm là “không nghe lời”. Trẻ không biết chơi cùng bạn có thể ngày càng thu mình hoặc chỉ chơi theo cách riêng. Trẻ khó chú ý và khó chờ đợi có thể gặp nhiều trở ngại hơn khi tham gia hoạt động học tập có cấu trúc.

     Đánh giá sớm không làm trẻ bị “dán nhãn”. Ngược lại, đánh giá sớm giúp gia đình bớt phỏng đoán cảm tính, hiểu rõ hơn về khó khăn của trẻ và có cơ sở để lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.

3. Can thiệp sớm giúp xác định đúng điểm xuất phát của trẻ.

     Mỗi trẻ có một điểm xuất phát khác nhau. Có trẻ chưa nói nhưng vẫn hiểu được một số yêu cầu đơn giản. Có trẻ nói được vài từ nhưng chưa biết dùng lời nói để giao tiếp. Có trẻ ghi nhớ tốt chữ cái, con số nhưng lại khó chơi với bạn, khó chờ lượt hoặc khó làm theo hướng dẫn. Có trẻ vận động tốt nhưng còn hạn chế về ngôn ngữ, tương tác và kỹ năng tự lập.

     Nếu chỉ nhìn vào một biểu hiện bên ngoài, người lớn dễ đánh giá chưa đầy đủ về trẻ. Vì vậy, can thiệp sớm cần bắt đầu từ việc quan sát và đánh giá đúng điểm xuất phát. Khi biết trẻ đang ở đâu, gia đình và giáo viên mới có thể xác định mục tiêu phù hợp: không quá dễ khiến trẻ ít tiến bộ, cũng không quá khó khiến trẻ thất bại hoặc né tránh.

     Một lộ trình hỗ trợ hiệu quả cần đi từ khả năng hiện tại của trẻ đến kỹ năng trẻ cần đạt tiếp theo. Với trẻ chậm nói, mục tiêu ban đầu có thể là tăng chú ý, giao tiếp mắt, bắt chước, hiểu lời và biết dùng cử chỉ để thể hiện nhu cầu. Với trẻ tăng động, mục tiêu ban đầu có thể là tăng thời gian chú ý ngắn, biết chờ trong vài giây, làm theo yêu cầu đơn giản và chuyển hoạt động nhẹ nhàng hơn.

     Can thiệp sớm đúng cách không bắt đầu từ mong muốn chủ quan của người lớn, mà bắt đầu từ nhu cầu phát triển thực tế của trẻ.

4. Can thiệp sớm giúp củng cố kỹ năng nền tảng.

     Trước khi trẻ nói tốt, trẻ cần biết chú ý, nhìn, nghe, bắt chước, hiểu lời, dùng cử chỉ và có nhu cầu giao tiếp. Trước khi trẻ học tốt, trẻ cần biết ngồi, chờ, làm theo hướng dẫn, hoàn thành nhiệm vụ và kiểm soát hành vi ở mức phù hợp. Trước khi trẻ hòa nhập tốt, trẻ cần biết tương tác với người khác, chơi cùng bạn, chia sẻ sự chú ý và thích nghi với nề nếp.

     Can thiệp sớm cho trẻ giúp củng cố những kỹ năng nền tảng này. Khi các kỹ năng nền tảng được hỗ trợ đúng cách, trẻ có nhiều điều kiện hơn để phát triển các kỹ năng phức hợp như nói câu, trả lời câu hỏi, chơi luân phiên, tham gia hoạt động nhóm, tự phục vụ, học tập có định hướng và thích nghi với môi trường xung quanh.

     Mục tiêu của can thiệp sớm không dừng ở việc trẻ thực hiện kỹ năng trong giờ học, mà hướng đến khả năng khái quát kỹ năng vào đời sống hằng ngày. Trẻ cần biết sử dụng kỹ năng trong gia đình, lớp học, khi chơi với người khác và trong các tình huống sinh hoạt tự nhiên.

5. Can thiệp sớm giúp phụ huynh đồng hành đúng cách.

     Một giá trị quan trọng của can thiệp sớm là giúp phụ huynh hiểu nguyên nhân phía sau hành vi của trẻ. Nhiều hành vi nếu chỉ nhìn bên ngoài có thể bị hiểu nhầm là bướng, lì, nghịch, không nghe lời hoặc cố tình chống đối. Tuy nhiên, khi quan sát kỹ, những hành vi đó có thể liên quan đến việc trẻ chưa hiểu lời, chưa biết diễn đạt nhu cầu, khó chuyển hoạt động, thiếu kỹ năng chờ đợi hoặc chưa biết cách giao tiếp phù hợp.

     Khi hiểu đúng khó khăn của con, phụ huynh sẽ có cách hỗ trợ phù hợp hơn. Thay vì chỉ quát mắng, ép buộc hoặc dỗ dành theo cảm tính, gia đình có thể học cách đưa yêu cầu rõ ràng hơn, tạo cơ hội cho trẻ lựa chọn, dạy trẻ cách thể hiện nhu cầu, củng cố hành vi phù hợp và duy trì nề nếp nhất quán.

     Trẻ nhỏ học thông qua các tình huống sinh hoạt tự nhiên. Vì vậy, khi phụ huynh hiểu cách hỗ trợ, quá trình can thiệp có thể được mở rộng từ trung tâm sang gia đình và cộng đồng. Đây là yếu tố quan trọng giúp trẻ duy trì và khái quát kỹ năng tốt hơn.

6. Khi nào phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá?

     Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá khi nhận thấy sự phát triển của con có điểm khác biệt rõ so với bạn cùng tuổi, hoặc khi gia đình, giáo viên mầm non, người chăm sóc nhận thấy trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp, học tập, hành vi hoặc sinh hoạt.

     Đặc biệt, phụ huynh nên chủ động đánh giá nếu trẻ có các biểu hiện như: chậm nói, ít tương tác, gọi tên ít quay lại, khó hiểu lời, khó làm theo yêu cầu, chơi lặp lại, tăng động quá mức, thường xuyên ăn vạ, khó kiểm soát cảm xúc hoặc chậm trong kỹ năng tự phục vụ.

     Cần lưu ý, can thiệp sớm không đồng nghĩa với chẩn đoán y khoa. Đánh giá phát triển nhằm xác định mức độ kỹ năng và nhu cầu hỗ trợ của trẻ. Khi cần thiết, gia đình nên được tư vấn đến cơ sở chuyên môn phù hợp để đánh giá chuyên sâu hơn.

7. Đăng ký đánh giá can thiệp sớm cho trẻ tại Happy.

     Tại Hệ thống Can thiệp sớm Happy, quá trình hỗ trợ trẻ bắt đầu từ tư vấn và đánh giá đầu vào, nhằm xác định điểm xuất phát, nhu cầu phát triển và định hướng can thiệp phù hợp. Đây là bước cần thiết để gia đình không phải lựa chọn theo cảm tính, mà có cơ sở rõ ràng khi đồng hành cùng trẻ.

     Nếu trẻ đang có dấu hiệu chậm nói, ít tương tác, khó làm theo hướng dẫn, tăng động, khó kiểm soát hành vi, chậm phát triển hoặc gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày, phụ huynh không nên quá lo lắng nhưng cũng không nên chờ đợi quá lâu.

     Phụ huynh đăng ký tư vấn, đánh giá trẻ cùng với chuyên gia của Can thiệp sớm Happy “Tại đây”.

Tác giả:

NCS. Nguyễn Tiến Đạt

CEO Hệ Thống Can thiệp sớm Happy

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Giáo Dục